Thảm kịch 583 người thiệt mạng khi hai máy bay đâm nhau trên đường băng: Chuỗi sai lầm và trùng hợp nghiệt ngã
Đây là tai nạn hàng không thảm khốc nhất lịch sử với số người tử vong chỉ sau cuộc khủng bố ngày 11/9 tại Mỹ.
Ngày 27/3/1977, tại sân bay Los Rodeos trên đảo Tenerife thuộc quần đảo Canary (Tây Ban Nha), một chuỗi sự cố liên tiếp cùng những sai lầm trong phối hợp đã dẫn đến thảm họa hàng không nghiêm trọng nhất lịch sử. Hai chiếc Boeing 747 của hãng KLM và Pan American World Airways (Pan Am) va chạm trực diện trên đường băng giữa điều kiện sương mù dày đặc, khiến 583 người thiệt mạng.
Sự cố bất ngờ khiến hai máy bay cùng xuất hiện tại Tenerife
Thảm kịch bắt nguồn từ một biến cố xảy ra ngoài dự kiến của cả hai chuyến bay.
Hôm đó, chuyến bay KLM 4805 khởi hành từ Amsterdam và chuyến bay Pan Am 1736 xuất phát từ Los Angeles đều có điểm đến là sân bay Gran Canaria. Tuy nhiên, một vụ đánh bom do lực lượng ly khai thực hiện tại nhà ga sân bay Gran Canaria đã buộc cảng hàng không này phải tạm thời đóng cửa.
Do không thể hạ cánh theo kế hoạch, hai chiếc Boeing 747 cùng nhiều máy bay khác được yêu cầu chuyển hướng sang sân bay Los Rodeos trên đảo Tenerife.
Vốn chỉ là một sân bay có quy mô nhỏ, Los Rodeos nhanh chóng rơi vào tình trạng quá tải khi phải tiếp nhận lượng lớn máy bay cùng lúc. Các vị trí đỗ bị lấp đầy, nhiều phi cơ phải dừng ngay trên đường lăn, gây ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động điều hành bay.
Sương mù dày đặc và những bất lợi tại sân bay
Trong lúc sân bay đang quá tải, thời tiết tại Tenerife bất ngờ chuyển biến xấu. Từng lớp sương mù dày đặc từ khu vực đồi núi tràn xuống, khiến tầm nhìn giảm mạnh.
Ở nhiều thời điểm, tầm nhìn trên đường băng chỉ còn dưới 300 m. Đài kiểm soát không lưu và các tổ lái gần như không thể quan sát bằng mắt thường. Đáng chú ý, sân bay Los Rodeos khi đó chưa được trang bị hệ thống radar giám sát mặt đất.
Do các đường lăn bị chiếm dụng bởi những máy bay đang đỗ, kiểm soát không lưu buộc phải yêu cầu các phi cơ sử dụng chính đường băng để di chuyển đến vị trí chờ cất cánh.
Chiếc KLM 4805 do cơ trưởng Jacob Veldhuyzen van Zanten điều khiển được hướng dẫn di chuyển đến cuối đường băng, quay đầu 180 độ và chờ lệnh khởi hành.
Phía sau, chuyến bay Pan Am 1736 do cơ trưởng Victor Grubbs điều khiển được yêu cầu tiếp tục di chuyển trên đường băng rồi rẽ vào lối thoát C3 để nhường đường cho KLM.
Tuy nhiên, trong điều kiện sương mù dày đặc và do góc cua tại lối ra C3 khá hẹp đối với một chiếc Boeing 747, tổ lái Pan Am đã bỏ qua điểm rẽ này và tiếp tục tiến về phía lối thoát C4.
Khoảnh khắc dẫn tới thảm họa
Trong khi Pan Am vẫn đang di chuyển trên đường băng, cơ trưởng van Zanten của KLM được cho là chịu áp lực lớn về thời gian khai thác chuyến bay cũng như các quy định liên quan đến giờ làm việc của phi hành đoàn.
Khi máy bay đã ở vị trí sẵn sàng, ông bắt đầu tăng công suất động cơ để chuẩn bị cất cánh.
Theo báo cáo điều tra sau này, phi công phụ đã lưu ý rằng tổ lái vẫn chưa nhận được lệnh cất cánh chính thức từ đài kiểm soát. Tuy nhiên, cơ trưởng van Zanten tin rằng máy bay đã được phép khởi hành.
Ngay sau đó, phi công phụ phát tín hiệu vô tuyến thông báo việc chuẩn bị cất cánh. Đài không lưu phản hồi và yêu cầu tiếp tục chờ chỉ thị.
Đúng vào thời điểm này, tổ lái Pan Am cũng phát thông báo rằng họ vẫn còn hiện diện trên đường băng.
Hai tín hiệu radio phát đi gần như đồng thời trên cùng một tần số đã gây ra hiện tượng chồng sóng. Kết quả là một phần nội dung quan trọng trong các thông điệp bị nhiễu và không được tổ lái KLM nghe rõ.
Va chạm trực diện giữa hai chiếc Boeing 747
Chỉ vài giây sau, phi hành đoàn Pan Am bất ngờ nhìn thấy đèn hạ cánh của chiếc KLM đang lao tới từ phía trước xuyên qua màn sương mù.
Nhận thấy nguy cơ va chạm cận kề, cơ trưởng Victor Grubbs lập tức tăng công suất động cơ và cố gắng đánh lái sang bên để thoát khỏi đường băng.
Cùng lúc đó, tổ lái KLM cũng cố gắng kéo mũi máy bay lên sớm nhằm tránh va chạm. Đuôi chiếc Boeing 747 quệt mạnh xuống mặt đường băng tạo thành vệt lửa dài.
Tuy nhiên, chiếc máy bay vừa được tiếp thêm lượng lớn nhiên liệu nên quá nặng để có thể rời mặt đất kịp thời.
Phần bụng cùng bộ càng đáp của KLM đâm trực diện vào phần thân trên của chiếc Pan Am. Cú va chạm cực mạnh xé toạc thân máy bay Pan Am và gây ra vụ nổ lớn.
Sau va chạm, chiếc KLM tiếp tục lao đi một đoạn ngắn trước khi rơi xuống đường băng, trượt hàng trăm mét rồi bốc cháy dữ dội.
Toàn bộ 248 người trên chuyến bay KLM thiệt mạng.
Đối với Pan Am, vụ va chạm khiến 335 người tử vong. Chỉ 61 người sống sót, trong đó có cơ trưởng Victor Grubbs và phi công phụ. Nhiều người thoát nạn nhờ kịp trèo ra ngoài qua khu vực cánh và phần thân máy bay bị xé rách.
Thảm họa làm thay đổi ngành hàng không thế giới
Cuộc điều tra sau đó xác định nguyên nhân dẫn đến tai nạn xuất phát từ nhiều yếu tố kết hợp, bao gồm việc hiểu nhầm thông tin liên lạc, điều kiện thời tiết bất lợi, hạn chế về cơ sở hạ tầng sân bay và những sai sót trong phối hợp giữa các bên liên quan.
Thảm họa Tenerife trở thành bước ngoặt quan trọng trong lịch sử hàng không thế giới.
Sau vụ việc, các quy trình liên lạc giữa phi công và kiểm soát không lưu được chuẩn hóa nghiêm ngặt hơn. Thuật ngữ "takeoff" (cất cánh) chỉ được sử dụng khi đài kiểm soát cấp phép cất cánh chính thức nhằm tránh mọi khả năng hiểu nhầm.
Bên cạnh đó, ngành hàng không quốc tế cũng triển khai rộng rãi chương trình Quản lý nguồn lực phi hành đoàn (Crew Resource Management - CRM). Mô hình này khuyến khích các thành viên trong buồng lái trao đổi cởi mở, chủ động nêu ý kiến và cảnh báo khi phát hiện nguy cơ mất an toàn, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào quyết định của cơ trưởng.
Gần nửa thế kỷ đã trôi qua, thảm họa Tenerife vẫn được xem là bài học đắt giá nhất trong lịch sử hàng không dân dụng, đồng thời là sự kiện góp phần định hình nhiều tiêu chuẩn an toàn đang được áp dụng trên toàn thế giới hiện nay.
Tác giả: Thu Hiền
Theo Tạp chí Sở hữu Trí tuệ và Sáng tạo (Đăng 29/7/2026 | 13:31)
