Trong bối cảnh thế giới đang phải cảnh giác cao độ trước virus Nipah có nguồn gốc từ động vật hoang dã, giới khoa học tiếp tục phát đi những cảnh báo sớm về các mối đe dọa tiềm tàng khác.

Trên báo Đại biểu nhân dân có đăng tải bài viết mang tiêu đề "Sau Nipah, thêm hai virus nguồn gốc động vật được đưa vào diện theo dõi toàn cầu", nội dung cụ thể như sau: 

Giới khoa học đang phát đi cảnh báo về hai tác nhân gây bệnh mới nổi có nguồn gốc từ động vật - virus cúm D và coronavirus ở chó - khi các bằng chứng nghiên cứu cho thấy chúng có tiềm năng thích nghi để lây nhiễm ở người trong tương lai. Dù đến nay chưa gây ra các đợt dịch lớn, song các chuyên gia nhận định điều kiện đang dần hình thành để hai virus này có thể lan rộng hơn nếu công tác giám sát và chuẩn bị y tế không được tăng cường.

Trong những năm gần đây, các nhà khoa học đã ghi nhận một số trường hợp coronavirus ở chó lây sang người.

Nhận định này được nêu trong một bài tổng quan đăng trên tạp chí Emerging Infectious Diseases của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC). Nhóm tác giả, gồm các chuyên gia về bệnh truyền nhiễm, cho rằng việc thiếu xét nghiệm thường quy và hệ thống theo dõi đầy đủ có thể khiến các ca lây nhiễm ở người bị bỏ sót, làm tăng nguy cơ bùng phát dịch trong tương lai.

Virus cúm D: Đã ghi nhận phơi nhiễm ở người

Virus cúm D được phát hiện lần đầu vào năm 2011 và ban đầu chủ yếu liên quan đến lợn và bò. Tuy nhiên, các nghiên cứu sau đó cho thấy virus này hiện diện ở nhiều loài gia súc và động vật hoang dã khác, bao gồm gia cầm, hươu, hươu cao cổ và chuột túi. Trong ngành chăn nuôi bò, virus cúm D được cho là một trong những tác nhân góp phần gây bệnh hô hấp ở bò, với thiệt hại kinh tế đáng kể.

Điểm đáng chú ý là các nghiên cứu huyết thanh học trên những người làm việc trực tiếp với gia súc tại bang Colorado và Florida (Mỹ) phát hiện tỷ lệ rất cao có kháng thể chống virus cúm D, lên tới 97%. Điều này cho thấy nhóm lao động này đã từng phơi nhiễm với virus. Tuy nhiên, các ca nhiễm được ghi nhận đến nay đều ở mức “cận lâm sàng”, tức chưa xuất hiện triệu chứng rõ ràng.

Virus cúm D được phát hiện lần đầu vào năm 2011 và ban đầu chủ yếu liên quan đến lợn và bò.

Dù vậy, các nhà khoa học cảnh báo virus cúm D mang nhiều đặc điểm của một virus có khả năng tiến hóa nhanh. Một chủng cúm D mới được phân lập gần đây đã cho thấy dấu hiệu có thể lây truyền giữa người với người - yếu tố được xem là bước ngoặt có thể làm thay đổi đáng kể nguy cơ dịch tễ.

Theo các chuyên gia, hiện chưa có bằng chứng cho thấy virus cúm D gây bệnh nặng ở người, song việc phần lớn dân số chưa có miễn dịch tự nhiên đồng nghĩa nếu virus thích nghi tốt hơn với cơ thể người, nguy cơ bùng phát trên diện rộng là điều không thể loại trừ.

Coronavirus ở chó: Đã xuất hiện các ca nhiễm ở người

Bên cạnh cúm D, coronavirus ở chó (CCoV) cũng được đưa vào diện theo dõi. Loại virus này vốn gây bệnh đường tiêu hóa ở chó và hoàn toàn khác với SARS-CoV-2 gây Covid-19. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, các nhà khoa học đã ghi nhận một số trường hợp CCoV lây sang người.

Các ca nhiễm ở người tuy hiếm nhưng đã được ghi nhận liên quan đến các trường hợp viêm phổi phải nhập viện tại Đông Nam Á. Một nghiên cứu do các nhà khoa học Đại học Florida thực hiện đã phân lập được một chủng coronavirus ở chó từ một nhân viên y tế sau chuyến công tác năm 2017, người này chỉ có triệu chứng nhẹ như sốt và mệt mỏi.

Coronavirus gây bệnh đường tiêu hóa ở chó và hoàn toàn khác với SARS-CoV-2 gây Covid-19.

Năm 2021, một nhóm nghiên cứu khác phát hiện chủng coronavirus ở chó mới, mang tên CCoV-HuPn-2018, ở một trẻ em nhập viện tại Malaysia. Đáng chú ý, chủng này gần như tương đồng với virus từng được phát hiện trước đó ở Haiti. Sau đó, virus này tiếp tục được tìm thấy ở bệnh nhân mắc bệnh hô hấp tại Thái Lan, Việt Nam và bang Arkansas (Mỹ), cho thấy khả năng lưu hành liên lục địa.

Tuy nhiên, do xét nghiệm CCoV không được thực hiện thường quy ở người, phạm vi lây lan thực tế của virus này vẫn chưa được xác định rõ.

Bài học từ các đại dịch gần đây

Các tác giả nghiên cứu cho rằng hai phát hiện trên tái khẳng định một bài học quen thuộc từ các đại dịch gần đây: virus có nguồn gốc động vật có thể âm thầm lưu hành ở người trong thời gian dài trước khi đạt được khả năng lây truyền hiệu quả giữa người với người. Khi điều đó xảy ra, dịch bệnh có thể bùng phát nhanh chóng nếu hệ thống y tế chưa sẵn sàng.

Các nhà khoa học khuyến nghị cần tăng cường giám sát các virus có nguồn gốc động vật, phát triển các bộ xét nghiệm tin cậy hơn. Ảnh: Adobe Stock

Hiện hiểu biết về dịch tễ học, biểu hiện lâm sàng và mức độ gây bệnh của cả virus cúm D và coronavirus ở chó vẫn còn hạn chế. Phần lớn dữ liệu mới chỉ đến từ các nghiên cứu quy mô nhỏ.

Các nhà khoa học khuyến nghị cần tăng cường giám sát các virus có nguồn gốc động vật, phát triển các bộ xét nghiệm tin cậy hơn, đồng thời đầu tư nghiên cứu thuốc điều trị và vắc-xin tiềm năng. Việc chủ động chuẩn bị từ sớm có thể giúp ngăn chặn kịch bản một tác nhân ít được chú ý hôm nay trở thành cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu trong tương lai.

Báo điện tử Thanh Hóa cũng có bài viết đưa thông tin tương đồng với tiêu đề "Virus Nipah có nguy cơ trở thành đại dịch như COVID-19 không?": 

Virus Nipah với COVID-19 đều là bệnh truyền nhiễm do virus gây ra, có khả năng lây lan và để lại hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng. Hiểu rõ nguồn gốc và đặc điểm lây nhiễm của từng loại virus là cơ sở quan trọng để người dân nhận diện nguy cơ và chủ động phòng ngừa.

1. Nguồn gốc virus Nipah

Virus Nipah là một loại virus RNA thuộc họ Paramyxoviridae, đây không phải là loại virus mới mà đã được phát hiện lần đầu tại Malaysia vào năm 1999, tên gọi “Nipah” xuất phát từ một ngôi làng nơi ghi nhận ổ dịch đầu tiên.

Đến năm 2001, virus này được ghi nhận ở Bangladesh và sau đó xuất hiện tại Ấn Độ, gây nhiều đợt bùng phát dịch nguy hiểm. Virus Nipah là tác nhân gây bệnh zoonotic (lây truyền từ động vật sang người, từ thực phẩm bị nhiễm hoặc trực tiếp từ người sang người).

Ngoài ra, virus Nipah còn có thể lây từ người sang người khi tiếp xúc gần với dịch tiết của người bệnh, nhất là trong gia đình hoặc khi chăm sóc bệnh nhân. Tỷ lệ tử vong của bệnh Nipah được ước tính từ 40-75%, cho thấy đây là một bệnh có mức độ nguy hiểm rất cao.

2. Nguồn gốc virus COVID-19 (SARS-CoV-2)

COVID-19 là bệnh do virus SARS-CoV-2 gây ra, được phát hiện khi điều tra một ổ dịch khởi phát tại khu chợ buôn bán hải sản và động vật ở Vũ Hán, Trung Quốc. Virus này gây bệnh ở đường hô hấp và có khả năng lây lan nhanh từ người sang người.

COVID-19 chủ yếu lây qua các giọt dịch hô hấp phát tán khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Thời gian ủ bệnh thường từ 2-14 ngày, trung bình là 5 ngày và người nhiễm vẫn có thể lây bệnh trong giai đoạn này. Bệnh xuất hiện lần đầu trong đại dịch năm 2019-2020 và nhanh chóng lan rộng ra toàn thế giới, ảnh hưởng lớn đến sức khỏe cộng đồng.

3. So sánh mức độ nguy hiểm của virus Nipah với COVID-19

Virus Nipah với Covid đều là bệnh do virus gây ra, nhưng mức độ nguy hiểm, cách lây truyền và tác động đến sức khỏe con người khác nhau rõ rệt.

Bản chất virus

Virus Nipah: Virus Nipah có vỏ bọc thuộc họ Paramyxoviridae, chi Henipavirus; lây từ động vật sang người và có thể lan từ người sang người.

COVID-19 (SARS-CoV-2): Bệnh do coronavirus SARS-CoV-2 gây ra, lây truyền rộng trong cộng đồng.

Ổ chứa (vật chủ)

Virus Nipah: Dơi ăn quả (chi Pteropus) là vật chủ tự nhiên; lợn, ngựa và một số động vật khác cũng có thể mang virus.

COVID-19 (SARS-CoV-2): Dơi là ổ chứa tự nhiên chủ yếu của virus corona, chiếm trên 98% các trường hợp phát hiện trong các nghiên cứu trên động vật.

Đường lây truyền

Virus Nipah: Chủ yếu từ động vật sang người khi tiếp xúc trực tiếp với lợn hoặc ngựa nhiễm bệnh, qua mô và dịch tiết không được bảo hộ; Qua thực phẩm bị ô nhiễm như nhựa cây chà là tươi hoặc trái cây nhiễm nước bọt, nước tiểu của dơi; Từ người sang người khi tiếp xúc gần với dịch cơ thể của bệnh nhân, đặc biệt trong giai đoạn bệnh nặng hoặc có triệu chứng hô hấp rõ rệt.

COVID-19 (SARS-CoV-2): Chủ yếu lây truyền từ người sang người qua các giọt bắn dịch hô hấp phát tán khi ho, hắt hơi hoặc thở ra, đặc biệt khi tiếp xúc gần.

Biểu hiện bệnh

Virus Nipah: Biểu hiện bệnh đa dạng, từ không triệu chứng đến viêm đường hô hấp cấp tính và viêm não nặng. Các triệu chứng ban đầu bao gồm sốt, đau đầu, đau cơ, nôn mửa và đau họng. Sau đó có thể là chóng mặt, buồn ngủ, rối loạn ý thức và các dấu hiệu thần kinh cho thấy viêm não cấp tính. Một số người cũng có thể bị viêm phổi không điển hình và các vấn đề hô hấp nghiêm trọng, bao gồm suy hô hấp cấp tính. Thời gian ủ bệnh từ 4-14 ngày.

COVID-19 (SARS-CoV-2): Triệu chứng xuất hiện sau 2-14 ngày, phổ biến nhất gồm sốt, ớn lạnh, đau họng; các biến chứng có thể là viêm phổi, suy hô hấp cấp tính và tổn thương đa cơ quan.

Nguy cơ tử vong

Virus Nipah: Cao, ước tính khoảng 40-75 % tùy theo từng đợt bùng phát và chủng virus liên quan, hiện chưa có vaccine hay thuốc điều trị đặc hiệu, được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp vào nhóm tác nhân có nguy cơ cao. Tại Việt Nam, bệnh do virus Nipah được xếp vào bệnh truyền nhiễm nhóm A nguy hiểm.

COVID-19 (SARS-CoV-2): Nguy cơ tử vong thay đổi theo từng giai đoạn của dịch bệnh, tùy từng quốc gia, nhóm tuổi và bệnh lý nền đồng mắc, thường cao hơn ở người lớn tuổi và có bệnh nền kèm theo. Tỷ lệ tử vong khoảng 1-3%.

Theo dữ liệu từ Hệ thống Thống kê Sinh tử Quốc gia của Mỹ, nguy cơ tử vong do COVID-19 gia tăng rõ rệt theo độ tuổi. So với nhóm 18-29 tuổi, nguy cơ tử vong ở nhóm 50-64 tuổi cao hơn khoảng 25 lần; nhóm 65-74 tuổi cao hơn 60 lần; nhóm 75-84 tuổi cao hơn 140 lần; và nhóm từ 85 tuổi trở lên cao hơn tới 340 lần.

Khả năng bùng phát dịch

Virus Nipah: Bùng phát thành các ổ dịch nhỏ, chủ yếu lây từ động vật như dơi, heo...; chưa lan rộng và gây đại dịch toàn cầu như COVID-19.

COVID-19 (SARS-CoV-2): Đã trở thành đại dịch toàn cầu với hàng trăm quốc gia, lan truyền nhanh trong cộng đồng. Tại Việt Nam, ca COVID-19 đầu tiên được ghi nhận ở TP.HCM vào tháng 1/2020. Thời điểm đó, dịch bệnh đã ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống xã hội và kinh tế, buộc nhiều biện pháp kiểm soát, hạn chế đi lại phải được áp dụng. Đến tháng 1/2024, cả nước ghi nhận hơn 11,6 triệu ca nhiễm và trên 43.000 trường hợp tử vong.

4. Virus Nipah có nguy cơ trở thành đại dịch như COVID-19 không?

So với COVID-19, virus Nipah hiện chưa lan rộng trong cộng đồng, tuy nhiên vẫn được đánh giá là mối đe dọa tiềm ẩn đối với y tế toàn cầu. Nguyên nhân chính đến từ tỷ lệ tử vong rất cao, các đợt bùng phát vẫn xuất hiện rải rác và hiện nay gần như chưa có biện pháp điều trị đặc hiệu hay vaccine được phê duyệt.

Theo các ghi nhận dịch tễ, tỷ lệ tử vong do nhiễm virus Nipah cao đến 75%, tùy theo từng đợt bùng phát và chủng virus liên quan cũng như khả năng đáp ứng của hệ thống y tế tại từng khu vực. Mức độ bệnh nặng và các biến chứng lâm sàng, đặc biệt là tổn thương thần kinh và hô hấp, thường nghiêm trọng hơn so với COVID-19.

Nipah là một loại virus lây từ động vật sang người, chủ yếu lây từ dơi quạ ăn quả sang người qua tiếp xúc với trái cây hoặc nước ép bị nhiễm hoặc qua động vật trung gian như lợn. Không giống COVID-19, vốn lây lan dễ dàng qua đường hô hấp và có thể truyền từ người không triệu chứng, Nipah chủ yếu lây qua tiếp xúc gần với dịch cơ thể của người bệnh, như nước bọt hoặc dịch tiết hô hấp. Chính vì vậy, khác với COVID-19, khả năng lây truyền giữa người với người của virus Nipah kém hiệu quả hơn, chưa đủ để gây lan rộng nhanh trong cộng đồng. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ lây nhiễm của bệnh tương đối thấp, ước tính khoảng 0,2-0,7%, do virus không lây truyền qua không khí.

Điều này khiến các ổ dịch thường giới hạn ở quy mô nhỏ, địa phương, chủ yếu ở Đông Nam Á và Nam Á, như các vụ việc ở Malaysia, Bangladesh và Ấn Độ.

Dù vậy, các chuyên gia vẫn cảnh báo Nipah có “tiềm năng đại dịch” vì một số lý do đáng lo ngại.

Trước hết, virus có khả năng biến đổi gene, có thể làm tăng khả năng lây lan từ người sang người. Thứ hai, hiện nay chưa có biện pháp điều trị đặc hiệu hoặc vaccine được phê duyệt để phòng ngừa, dù một số vaccine thử nghiệm như ChAdOx1 NiV đang được nghiên cứu. Thứ ba, sự phá rừng và đô thị hóa đang đưa dơi - là vật chủ tự nhiên tiếp cận gần hơn với cộng đồng, tăng nguy cơ lan từ động vật sang người và xu hướng toàn cầu hóa làm dễ lây lan dịch bệnh hơn.

Và trên thực tế, WHO đã xếp Nipah vào danh sách 10 bệnh truyền nhiễm ưu tiên nghiên cứu, cùng với COVID-19 và Zika, chính vì rủi ro kể trên. Gần đây, các ổ dịch nhỏ ở Ấn Độ và Bangladesh đã khiến một số quốc gia như Thái Lan và Nepal tái áp dụng biện pháp kiểm tra sức khỏe tương tự COVID-19 tại sân bay, cho thấy sự cảnh giác toàn cầu.

Tóm lại, virus Nipah hiện chưa có khả năng gây ra đại dịch tương tự COVID-19 do khả năng lây truyền giữa người với người còn hạn chế. Tuy nhiên, tỷ lệ tử vong cao, chưa có vaccine hay điều trị đặc hiệu, cùng với nguy cơ lây truyền từ động vật trong bối cảnh giao lưu và di chuyển quốc tế ngày càng tăng, khiến virus Nipah vẫn là mối nguy cần được theo dõi và kiểm soát chặt chẽ.