Tục " tằng cẩu" của người Thái
Người dân tộc Thái có tục “tằng cẩu”. Tục này được duy trì đã bao đời nay. Theo tục thì người con gái Thái trước khi chính thức làm vợ người con trai nào đó thì đều phải làm lễ dựng “tằng cẩu”. Một nghi thức bắt buộc và thể theo nghi thức ấy thì sau khi làm lễ xong thì người con gái đó đã “có chủ”.
Khi những cánh hoa ban trắng bắt đầu phủ kín sườn núi Tây Bắc, báo hiệu mùa xuân về trên các bản làng, cũng là lúc tiếng kèn Pí ngân vang giữa núi rừng, hòa cùng những làn điệu dân ca đối đáp của đồng bào Thái. Không chỉ là một nét sinh hoạt văn hóa cộng đồng đặc sắc, những câu hát giao duyên còn là dịp để trai gái bày tỏ tình cảm, gửi gắm những tâm tư vốn được cất giữ từ lâu trong lòng.
Trong một chuyến ghé thăm bản Phiêng Bua ở vùng Tây Bắc, chúng tôi có cơ hội tìm hiểu sâu hơn về đời sống văn hóa của người Thái, đặc biệt là tục dựng “tằng cẩu” – nghi lễ đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời mỗi người phụ nữ khi chính thức trở thành vợ.
Bản Phiêng Bua và đêm hội xòe rộn ràng
Theo tiếng Thái, Phiêng Bua có nghĩa là hoa sen. Giữa núi rừng Tây Bắc, cái tên ấy gợi lên sự thanh khiết, khiến những người từ miền xuôi lên không khỏi liên tưởng đến những đầm sen nơi đồng bằng.
Bên dòng suối nhỏ của bản làng, những câu hát giao duyên vang lên da diết, níu chân du khách. Đồng hành cùng chúng tôi là anh Vũ Tiến, một người Kinh đã có nhiều năm gắn bó với vùng đất Điện Biên và văn hóa Tây Bắc.
Nghe những lời hát đối đáp của nam nữ thanh niên trong bản, anh Tiến nhận xét rằng nét đặc trưng của người Thái chính là sự chân thành nhưng cũng rất tinh tế trong cách bày tỏ tình cảm. Chỉ cần lắng nghe kỹ, người ta có thể cảm nhận được cả niềm thương nhớ, sự mong chờ lẫn những lời trách yêu được gửi gắm trong từng câu hát.
Đêm xuống, hội xòe bắt đầu. Không có những nghi thức cầu kỳ hay sân khấu hoành tráng, người Thái mở hội một cách tự nhiên, giản dị nhưng đầy sức sống. Giữa sân bản, ngọn lửa lớn bập bùng cháy sáng. Tiếng củi nổ lép bép hòa cùng tiếng nhạc, tiếng cười nói tạo nên không khí náo nhiệt và ấm áp.
Những vòng xòe nối dài không ngớt. Những cô gái Thái trong trang phục truyền thống uyển chuyển theo từng nhịp bước. Chén rượu nồng được chuyền tay bên vòng xòe khiến không khí lễ hội càng thêm sôi động.
Dấu hiệu nhận biết người phụ nữ Thái đã có chồng
Trong lúc nghỉ chân bên cầu thang nhà sàn để quan sát lễ hội, anh Vũ Tiến chỉ về phía một nhóm phụ nữ đang đứng bên góc sân và gợi ý chúng tôi chú ý đến trang phục của họ.
Ban đầu, điều dễ nhận thấy nhất là sự chỉn chu và duyên dáng trong cách ăn mặc. Tuy nhiên, điều anh Tiến muốn nhắc đến lại nằm ở mái tóc.
Theo anh giải thích, phụ nữ Thái sau khi kết hôn sẽ mang trên đầu một búi tóc đặc biệt gọi là “tằng cẩu”. Đây là dấu hiệu để cộng đồng nhận biết người phụ nữ đã lập gia đình.
Anh Tiến nói vui nhưng đầy ý nhị rằng những người phụ nữ đã có “tằng cẩu” là đã có chồng, vì vậy người khác cần tôn trọng và giữ khoảng cách đúng mực theo quan niệm truyền thống của đồng bào.
Tục dựng tằng cẩu – nghi lễ đánh dấu hôn nhân
Tục dựng tằng cẩu đã được người Thái gìn giữ qua nhiều thế hệ. Theo phong tục này, trước khi chính thức trở thành vợ của một người đàn ông, người con gái phải thực hiện nghi lễ dựng tằng cẩu.
Sau nghi lễ, cô gái được cộng đồng công nhận là người đã có chồng và bắt đầu cuộc sống hôn nhân.
Anh Vũ Tiến cho biết, đối với người Thái, đây không đơn thuần là một nghi thức làm đẹp mà còn là biểu tượng thiêng liêng của hôn nhân và sự thủy chung.
Để tiến tới lễ dựng tằng cẩu, đôi trai gái trước hết phải thực sự yêu thương nhau và mong muốn gắn bó lâu dài. Khi hai gia đình đồng thuận, nhà trai sẽ tìm người làm mối, thường là một phụ nữ có uy tín, sống mẫu mực và được cộng đồng quý trọng.
Người làm mối cùng cha mẹ nhà trai sẽ đến nhà gái để chính thức thưa chuyện. Khi mọi việc thuận lợi, quá trình chuẩn bị cho lễ dựng tằng cẩu được tiến hành.
Chiếc “cẩu” đặc biệt làm từ tóc của gia đình nhà trai
Một trong những nét độc đáo nhất của tục lệ này là chiếc “cẩu” được dùng trong nghi lễ.
Theo truyền thống, “cẩu” được làm từ tóc rụng của những thành viên trong gia đình nhà trai. Qua nhiều năm, tóc được gom lại, phơi khô và cất giữ cẩn thận.
Đến khi chuẩn bị tổ chức lễ cưới, số tóc này được mang ra làm sạch, chải chuốt rồi kết lại thành búi tóc dùng trong nghi thức dựng tằng cẩu. Đây được xem là món quà mang ý nghĩa gắn kết gia đình và thể hiện sự trân trọng của nhà trai đối với cô dâu tương lai.
Nghi thức dựng tằng cẩu trang trọng
Lễ dựng tằng cẩu thường được tổ chức vào buổi chiều tại nhà gái.
Sau khi thắp hương báo cáo tổ tiên, bà mối sẽ thay mặt hai gia đình gửi những lời chúc tốt đẹp đến đôi uyên ương. Tuy nhiên, cô dâu chưa theo nhà trai về ngay mà tiếp tục ở lại nhà cha mẹ đẻ qua đêm.
Sáng hôm sau, trước giờ lành, cô gái được người thân giúp gội đầu bằng nước lá thơm và chăm sóc mái tóc cẩn thận. Đây được xem là nghi thức thanh tẩy, chuẩn bị cho một bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời.
Khi giờ tốt đến, gia đình nhà trai cùng bà mối sang nhà gái. Cha mẹ hai bên ngồi trang trọng trong gian nhà chính để chứng kiến nghi thức.
Người con trai thực hiện lễ lạy cha mẹ hai bên. Sau đó, bà mối bắt đầu nghi thức trao cẩu.
Cô dâu cúi đầu trước bà mối. Mái tóc được chải gọn gàng rồi kết hợp với phần tóc dùng làm cẩu. Từng lọn tóc được bện khéo léo, cuốn dần thành búi tóc cao trên đỉnh đầu.
Khi búi tóc hoàn chỉnh với chín múi tóc được tạo hình cẩn thận, bà mối sẽ gắn lên đó một đồng bạc trắng.
Theo quan niệm của người Thái, đồng bạc trắng tượng trưng cho mặt trời, biểu trưng cho tình yêu bền vững và hạnh phúc lâu dài của đôi vợ chồng.
Sau khi nghi thức hoàn tất, nhà trai mới chính thức đón cô dâu về nhà.
Biểu tượng của sự thủy chung
Kể từ thời điểm ấy, người phụ nữ Thái chính thức bước vào cuộc sống hôn nhân và mang trên đầu chiếc tằng cẩu như một dấu ấn thiêng liêng.
Không chỉ là một kiểu búi tóc truyền thống, tằng cẩu còn là biểu tượng của lòng chung thủy, sự gắn bó và trách nhiệm trong đời sống gia đình. Qua nhiều thế hệ, phong tục này vẫn được đồng bào Thái ở Tây Bắc gìn giữ như một phần quan trọng của bản sắc văn hóa dân tộc.
Giữa nhịp sống hiện đại, hình ảnh những người phụ nữ Thái với búi tóc tằng cẩu vẫn xuất hiện trong các bản làng, như một minh chứng cho sức sống bền bỉ của những giá trị văn hóa truyền thống đã được lưu truyền từ bao đời nay.
