"Siêu El Nino" chính thức đổ bộ: Chuyên gia cảnh báo về nắng nóng, mưa lũ cực đoan tại nhiều khu vực
Nhóm chuyên gia khí tượng quốc tế đồng thời đưa ra lời cảnh báo nghiêm trọng về việc các khối khí quyển bất thường đang tích tụ tại khu vực lòng chảo Thái Bình Dương sở hữu năng lực làm đảo lộn hoàn toàn các quy luật phân bổ lượng mưa truyền thống tại nhiều khu vực địa lý.
Theo nhận định từ tạp chí khoa học National Geographic, các mô hình phân tích số liệu khí hậu cho thấy xác suất rất cao hệ thống thời tiết toàn cầu sẽ chuyển dịch sang một chu kỳ El Nino với cường độ mạnh mẽ trong năm nay. Trận “bài kiểm tra” mang tính diện rộng đầu tiên nhằm đo lường sức tàn phá thực tế của hiện tượng khí hậu này được dự báo sẽ khởi phát ngay từ giai đoạn đầu tháng 6, trùng khớp với thời điểm bước vào mùa gió mùa tại nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới. Nhóm chuyên gia khí tượng quốc tế đồng thời đưa ra lời cảnh báo nghiêm trọng về việc các khối khí quyển bất thường đang tích tụ tại khu vực lòng chảo Thái Bình Dương sở hữu năng lực làm đảo lộn hoàn toàn các quy luật phân bổ lượng mưa truyền thống tại nhiều khu vực địa lý.
Ảnh: National Geographic
Về mặt định nghĩa khoa học, El Nino là một dạng hiện tượng khí hậu cực đoan có chu kỳ lặp lại dao động trong khoảng từ 2 đến 7 năm. Hiện tượng này đặc trưng bởi khả năng can thiệp và làm thay đổi cấu trúc dịch chuyển của các dòng hơi ẩm tích tụ trong tầng khí quyển của địa cầu, từ đó gián tiếp định hình trạng thái khô hạn, thiếu nước tại một số khu vực nhất định nhưng lại kích hoạt các trận mưa lớn dữ dội ở những khu vực đối lập. Đối chiếu với các dữ liệu lịch sử khí tượng, sự xuất hiện của El Nino thường đi kèm hệ lụy làm suy giảm đáng kể sức mạnh của các đợt gió mùa, kéo dài thời gian của các mùa khô hạn và trực tiếp đẩy ngành nông nghiệp vào nguy cơ tổn thất mùa màng trên diện rộng.
Dù vậy, các nhà nghiên cứu thuộc các tổ chức khí hậu nhấn mạnh rằng tác động từ hệ quả của El Nino không thuần túy vận hành theo một kịch bản đơn giản là “lượng mưa sụt giảm”. Bản chất của hiện tượng khí hậu này là đẩy các hình thái thời tiết rơi vào trạng thái cực kỳ khó dự đoán, kéo thấp tổng lượng mưa lũy kế tính theo năm nhưng lại làm gia tăng tần suất xuất hiện của các trận mưa cực đoan mang tính đột xuất với cường độ lớn.
Trích dẫn nhận định từ chuyên gia Jon Gottschalck, người hiện nắm giữ vai trò Trưởng bộ phận dự báo tác nghiệp thuộc Trung tâm Dự báo Khí hậu của Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA), các diễn biến thời tiết xảy ra trong giai đoạn mùa đông và mùa xuân liền kề trước đó sở hữu vai trò tác động quan trọng tương đương, hoặc thậm chí có phần vượt trội hơn so với các diễn biến trong chính mùa gió mùa chính thức.
Hệ thống hình thái El Nino đang hình thành và dịch chuyển trên bề mặt Thái Bình Dương được dự báo có nguy cơ trực tiếp đe dọa đến mục tiêu an ninh lương thực toàn cầu, châm ngòi cho các đợt hạn hán khốc liệt và gia tăng rủi ro cháy rừng tại các khu vực vốn có quy luật bước vào mùa mưa ổn định trong giai đoạn này của năm. Trái lại, tại khu vực vùng Tây Nam của nước Mỹ — nơi vừa trải qua một mùa đông ghi nhận các chỉ số khô hanh và nền nhiệt ấm áp bất thường, diễn biến mùa gió mùa năm nay vẫn có khả năng bùng nổ mạnh mẽ với các trận mưa lớn tích tụ lượng nước lớn, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn cao.
Những tác động cụ thể của El Nino lên cấu trúc mùa gió mùa
Gió mùa được định nghĩa là một quá trình biến đổi có tính quy luật theo mùa của hệ thống các luồng gió hoạt động trên quy mô lớn, thường diễn ra định kỳ vào các giai đoạn mùa đông và mùa hè. Cơ chế này xuất hiện khi có sự chênh lệch lớn về biên độ nhiệt độ giữa các khối lục địa đất liền và các vùng đại dương bao la, từ đó tạo áp suất thúc đẩy các khối không khí chứa hàm lượng ẩm cao hoặc khô cằn di chuyển sâu vào bên trong đất liền.
Trong thuật ngữ khí tượng chuyên ngành, khái niệm này phần lớn được áp dụng để mô tả cho mùa mưa diễn ra vào giai đoạn mùa hè, thời điểm các khối không khí mang theo lượng hơi nước dồi dào từ biển tiến sâu vào các khu vực nội địa, ngưng tụ thành hệ thống các tầng mây đặc và phóng thích các đợt mưa kéo dài nhiều ngày.
Báo cáo khoa học chỉ ra đại bộ phận các khu vực thuộc vùng khí hậu nhiệt đới, bao gồm khu vực Tây Phi, khu vực Đông Á, quốc gia Australia hay vùng Tây Nam nước Mỹ, đều trải qua một hình thái gió mùa mang độ ẩm cao vào thời điểm mùa hè. Trong hệ thống đó, chu kỳ gió mùa tại quốc gia Ấn Độ được giới khoa học đánh giá là có quy mô đặc biệt và giữ vị thế quan trọng nhất, khi đảm nhận vai trò cung cấp cho hệ sinh thái tới 90% tổng lượng mưa lũy kế hàng năm tại một số địa phương thuộc quốc gia này.
Ảnh: National Geographic
Theo phân tích sâu của các chuyên gia khí tượng, sự tương tác giữa hiện tượng El Nino và chu kỳ gió mùa giống như một quá trình “giành quyền kiểm soát” đối với tổng khối lượng hơi ẩm tích tụ trong phân tầng khí quyển.
Trạng thái El Nino chính thức kích hoạt khi khu vực vùng trung tâm và vùng phía Đông của đại dương Thái Bình Dương dọc theo đường xích đạo ghi nhận hiện tượng tăng nhiệt độ mặt nước biển một cách bất thường, từ đó làm thay đổi toàn bộ cấu trúc mô hình khí quyển trên phạm vi toàn thế giới. Phó giáo sư Spencer A. Hill, hiện đang công tác và nghiên cứu tại trường City College of New York, phân tích rằng sự gia tăng nhiệt độ của các khối nước biển sẽ tạo lực hút kéo toàn bộ lượng mưa tập trung dồn về khu vực cốt lõi đó, đồng thời gián tiếp đẩy nhiều vùng địa lý khác trên toàn cầu rơi vào trạng thái khô cằn, thiếu nước nghiêm trọng.
Theo quy luật thông thường, sự xuất hiện của El Nino sẽ áp đặt lên các khu vực địa lý bao gồm vùng Caribe, quốc gia Indonesia và Australia một trạng thái thời tiết ghi nhận tổng lượng mưa sụt giảm rõ rệt đi kèm với nền nhiệt độ duy trì ở mức cao hơn so với trung bình nhiều năm.
Quốc gia Ấn Độ được xác định là một trong những trung tâm chịu tổn thương và ảnh hưởng nặng nề nhất mỗi khi chu kỳ El Nino quay trở lại. Cơ quan quản lý khí tượng của quốc gia này vừa qua đã chính thức phát đi dự báo về việc tổng lượng mưa trong mùa gió mùa năm nay có khả năng cao sẽ sụt giảm sâu dưới mức trung bình chuẩn, đồng thời đơn vị đang thực hiện các biện pháp giám sát chặt chẽ biến động nhiệt độ mặt nước biển tại lưu vực Thái Bình Dương.
Mặc dù vậy, yếu tố gây quan ngại lớn nhất đối với các nhà khoa học không thuần túy là việc sụt giảm tổng lượng nước mưa, mà nằm ở xu hướng gia tăng mạnh mẽ của các hiện tượng mưa cực đoan mang tính đột biến tại Ấn Độ trong các năm chịu sự chi phối của El Nino. Chuyên gia Hill đưa ra cảnh báo rằng việc một khối lượng nước mưa quá lớn phóng thích xuống đất liền trong một khoảng thời gian ngắn có nguy cơ cao kích hoạt các trận lũ quét kinh hoàng và các vụ sạt lở đất đá nghiêm trọng. Nguy cơ này đặc biệt nguy hiểm tại các vùng đất vừa trải qua một giai đoạn thời tiết khô hạn kéo dài, khiến kết cấu địa chất bị khô giòn, mất độ kết dính và vô cùng dễ đổ sụp khi gặp nước.
Các chuyên gia nghiên cứu cũng đặc biệt lưu ý rằng El Nino không vận hành như một thực thể “độc lập”, mà luôn chịu sự tương tác, ràng buộc chặt chẽ từ các hình thái thời tiết tích tụ trước đó. Tại khu vực Tây Nam của nước Mỹ, một mùa đông phối hợp cùng mùa xuân khô nóng có thể trở thành tác nhân thúc đẩy bề mặt đất liền hấp thụ nhiệt và nóng lên với tốc độ nhanh hơn, từ đó vô tình làm tăng xác suất hình thành nên các đợt gió mùa có cường độ mạnh, bất chấp việc El Nino về lý thuyết có xu hướng làm suy yếu lượng mưa.
Đối với khu vực Ấn Độ, hiện tượng mật độ tuyết phủ suy giảm đáng kể trên toàn bộ hệ thống dãy núi Himalaya cũng có thể trở thành nguyên nhân gián tiếp kích thích hệ thống gió mùa hoạt động mạnh mẽ hơn, ngay cả trong các năm chịu sự tác động từ chu kỳ El Nino.
Bên cạnh đó, vị trí địa lý cụ thể của vùng nước ấm do El Nino tạo ra cũng giữ vai trò quyết định đến mức độ ảnh hưởng. Trong kịch bản vùng nước ấm bất thường tập trung dịch chuyển xa hơn về phía Đông của Thái Bình Dương, mức độ tác động tiêu cực lên hệ thống gió mùa tại Ấn Độ có thể sẽ được giảm nhẹ phần nào. Tuy nhiên, theo dự báo từ chuyên gia Gottschalck, các dữ liệu hiện tại đang nghiêng nhiều hơn về khả năng năm nay sẽ chứng kiến một “sự kiện trên toàn lưu vực”. Điều này đồng nghĩa với việc vùng nước ấm sẽ lan tỏa trên một diện tích rộng lớn, gây ảnh hưởng trực tiếp và toàn diện đến hệ thống gió mùa trải dài từ Ấn Độ, Indonesia cho đến khu vực Tây Phi.
Những thách thức thực tế đối với đời sống con người
Ở thời điểm hiện tại, tập thể các nhà khoa học quốc tế nhận định vẫn còn quá sớm để đưa ra những tuyên bố mang tính khẳng định tuyệt đối về mức độ cực đoan tối đa của đợt El Nino năm nay, cũng như cách thức hiện tượng này tương tác với các yếu tố khí hậu đi kèm khác.
Mặc dù vậy, một mùa hè mang đặc tính khô nóng đi kèm với các trận mưa cực đoan do El Nino kích hoạt chắc chắn sẽ gây ra những tác động trực tiếp và nghiêm trọng đối với các hoạt động sản xuất nông nghiệp cũng như điều kiện sinh hoạt thường nhật của người dân tại nhiều quốc gia.
Chuyên gia Gottschalck phân tích rằng, trong các điều kiện thời tiết thông thường khi lượng mưa được phân bổ một cách tương đối ổn định và đều đặn xuyên suốt mùa, người dân cùng các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp hoàn toàn có thể chủ động xây dựng và triển khai các kế hoạch canh tác một cách hiệu quả. Ngược lại, một khi hệ thống gió mùa rơi vào trạng thái biến động thất thường, mức độ rủi ro và tính bất định trong công tác quản lý tài nguyên nước cũng như tổ chức sản xuất nông nghiệp sẽ bị đẩy lên rất cao.
Các loại cây trồng nông nghiệp có thể đối mặt với kịch bản sinh trưởng tốt trong giai đoạn đầu vụ nhưng ngay sau đó lại rơi vào tình trạng chết khô do hạn hán kéo dài, hoặc bị phá hủy hoàn toàn bởi các trận lũ lụt xuất hiện đột ngột. Ở một diễn biến ngược lại, hiện tượng mưa lớn gây ngập úng nghiêm trọng ngay từ giai đoạn đầu mùa cũng sở hữu nguy cơ làm trì hoãn toàn bộ tiến độ gieo trồng của bà con nông dân.
Hồ sơ lịch sử khí tượng ghi nhận, vào năm 1983, một mùa gió mùa bị suy yếu nghiêm trọng dưới tác động trực tiếp của hiện tượng El Nino đã trở thành một trong những nguyên nhân cốt lõi dẫn đến một đợt mất mùa trên quy mô toàn cầu, được đánh giá là có tính chất nghiêm trọng nhất trong lịch sử kinh tế hiện đại của nhân loại.
Ngoài ra, một mùa hè khô hạn kéo dài còn tiềm ẩn nguy cơ cao làm phát sinh các vụ cháy rừng trên diện rộng, kích hoạt các đợt nắng nóng cực đoan vượt ngưỡng chịu đựng và tạo ra hàng loạt các rủi ro lớn đối với sức khỏe cộng đồng. Tất cả những yếu tố này phối hợp lại sẽ gây ra những hệ lụy tiêu cực, làm đảo lộn hoàn toàn nhịp sống sinh hoạt bình thường cũng như các hoạt động vận hành kinh tế tại nhiều khu vực địa lý trên toàn thế giới.
“Đó sẽ là một giai đoạn rất khó khăn”, ông Gottschalck đưa ra nhận định tổng quan. “Hiện tại, có vẻ sẽ xuất hiện những tác động tiêu cực đáng kể tại nhiều khu vực gió mùa nhiệt đới trên toàn cầu.”
