Phát hiện loại tinh dầu khiến 68 người tử vong, nhiều trẻ em bị tổn thương phổi nặng
Đằng sau những lọ tinh dầu thuốc lá điện tử nhỏ gọn, nhiều màu sắc và có mùi hương hấp dẫn có thể là những chất gây nguy hiểm nghiêm trọng cho sức khỏe. Đợt bùng phát tổn thương phổi liên quan thuốc lá điện tử tại Mỹ từng khiến hơn 2.800 người nhập viện và 68 người tử vong là một bài học rõ ràng về nguy cơ này.
Tại Việt Nam, việc phát hiện Etomidate trong tinh dầu thuốc lá điện tử đang đặt ra mối lo ngại mới, đặc biệt khi các sản phẩm được thiết kế bắt mắt, nhiều hương vị và hướng tới nhóm người trẻ.
Bài học từ 68 người tử vong ở Mỹ
Mùa xuân năm 2019, các bệnh viện tại Mỹ bắt đầu tiếp nhận ngày càng nhiều bệnh nhân trẻ bị tổn thương phổi nghiêm trọng. Đợt bùng phát được gọi là EVALI, tức tổn thương phổi liên quan đến sử dụng thuốc lá điện tử hoặc sản phẩm vaping, kéo dài từ tháng 3/2019 đến tháng 2/2020.
Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), hơn 2.800 người phải nhập viện vì EVALI và 68 trường hợp tử vong được ghi nhận. Đáng chú ý, hơn một nửa số bệnh nhân dưới 24 tuổi.
Câu chuyện quản lý thuốc lá điện tử tại Mỹ gắn với sự phổ biến nhanh chóng của JUUL. Ra mắt năm 2015, sản phẩm sử dụng dung dịch nicotine với nhiều hương vị cùng thiết kế nhỏ gọn, bắt mắt. Sự phát triển của thuốc lá điện tử góp phần khiến tỷ lệ học sinh trung học phổ thông sử dụng sản phẩm này tăng mạnh.
Theo khảo sát được công bố trên cổng thông tin của Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH), tỷ lệ này tăng từ 16% năm 2015 lên 27,5% vào năm 2019. Như vậy, chỉ trong vòng 4 năm, gần 3 trong 10 học sinh trung học phổ thông được khảo sát đã sử dụng thuốc lá điện tử.
Tẩu và tinh dầu thuốc lá điện tử JUUL
Các sản phẩm có hương vị trái cây, dâu, vani, mật ong hay chocolate, cùng thiết kế nhỏ gọn, khiến thuốc lá điện tử dễ tiếp cận với thanh thiếu niên. Việc sản phẩm có thể dễ dàng cất giấu cũng khiến nguy cơ sử dụng trong môi trường học đường trở nên đáng lo ngại.
Ban đầu, giới chức Mỹ chưa đánh giá thuốc lá điện tử là một nguy cơ sức khỏe ở mức nghiêm trọng như sau này. Chỉ đến khi tỷ lệ sử dụng trong giới trẻ tăng nhanh và EVALI bùng phát, mức độ nguy hiểm mới được nhìn nhận rõ hơn.
Kết quả điều tra sau đó cho thấy hơn 80% bệnh nhân EVALI được xác định có sử dụng các sản phẩm chứa THC, hợp chất có trong cần sa. Chất này được pha vào các sản phẩm dùng để hút bằng thuốc lá điện tử và được cho là có liên quan chặt chẽ tới đợt tổn thương phổi.
Điều đáng chú ý là nguy cơ không nhất thiết nằm ở bản thân thiết bị hút. Vấn đề có thể đến từ thứ chất lỏng bên trong pod hoặc lọ tinh dầu, đặc biệt khi thành phần bị pha trộn hoặc thay đổi ngoài sự kiểm soát.
Dù JUUL không được xác định là nguyên nhân trực tiếp gây ra toàn bộ đợt bùng phát EVALI, nhà sản xuất vẫn phải đối mặt với nhiều vụ kiện. Cuối năm 2023, công ty này chấp nhận chi trả hơn 460 triệu USD tiền bồi thường và tiền phạt để giải quyết các vụ kiện tại nhiều bang.
Bài học từ Mỹ cho thấy việc quản lý thuốc lá điện tử không thể chỉ tập trung vào thiết bị. Thành phần của tinh dầu, nguồn gốc sản phẩm và những chất có thể được pha thêm mới là những yếu tố cần đặc biệt lưu ý.
Từ THC ở Mỹ đến Etomidate tại Việt Nam
Nếu tại Mỹ, THC trong các sản phẩm vaping liên quan đến đợt bùng phát EVALI, thì tại Việt Nam, cơ quan chức năng đang cảnh báo về một nguy cơ khác: Etomidate được đưa vào tinh dầu thuốc lá điện tử.
Theo các cơ quan chức năng, những sản phẩm chứa Etomidate có thể được ngụy trang dưới dạng tinh dầu với mẫu mã đẹp, nhiều mùi hương và cách quảng bá hướng tới người trẻ. Đây cũng là một trong những điểm khiến cơ quan công an đặc biệt lo ngại về nguy cơ chất này tiếp cận học sinh, sinh viên.
Etomidate vốn là hoạt chất được sử dụng trong y tế với mục đích gây mê. Khi bị lạm dụng, chất này có thể gây ra những tác động nghiêm trọng lên hệ thần kinh và khả năng kiểm soát hành vi.
Tại Đài Loan (Trung Quốc) và Nhật Bản, một số người gọi các sản phẩm chứa Etomidate là “thuốc lá xác sống” do người sử dụng có thể xuất hiện tình trạng co giật, cử động bất thường, hoảng loạn, buồn nôn, run rẩy và mất khả năng kiểm soát hành động.
Nguy cơ càng trở nên nghiêm trọng khi người sử dụng điều khiển phương tiện hoặc thực hiện những hành vi đòi hỏi khả năng kiểm soát và phán đoán.
Tại Đài Loan (Trung Quốc), Etomidate đã được ghi nhận trong nhiều vụ việc liên quan đến việc lái xe sau khi sử dụng chất này. Một trường hợp tại Tân Bắc liên quan đến một người đàn ông sử dụng tinh dầu chứa Etomidate rồi lái xe tốc độ cao ngược chiều, gây ra vụ việc khiến một cảnh sát tử vong.
Tại Tân Trúc, một trường hợp khác liên quan đến người lái xe sau khi sử dụng tinh dầu chứa Etomidate, gây tai nạn khiến một người tử vong và 6 người bị thương.
Số vụ việc liên quan đến chất này tại Đài Loan (Trung Quốc) tăng từ 22 vụ trong năm trước lên 1.281 vụ chỉ trong 9 tháng đầu năm 2024, tức tăng hơn 50 lần.
Đầu pod chứa ma túy thu giữ trong vụ án
Tại Nhật Bản, Etomidate được sử dụng phổ biến hơn ở Okinawa. Chính phủ Nhật Bản đưa chất này vào danh mục chất bị chỉ định từ tháng 5/2025, trong bối cảnh cơ quan chức năng phát hiện các vụ bắt giữ và đường dây đưa nguyên liệu từ Nam Á qua Singapore vào nước này.
Thái Lan cũng từng phát cảnh báo về các sản phẩm thuốc lá điện tử chứa Etomidate. Đầu năm 2025, giới chức y tế nước này cảnh báo nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng, thậm chí tử vong, sau khi sử dụng các sản phẩm chứa hoạt chất vốn được dùng trong gây mê.
Etomidate được Thái Lan xếp vào nhóm chất bị kiểm soát theo Luật Dược phẩm năm 1967. Việc nhập khẩu, sở hữu hoặc sản xuất chất này phải được cơ quan chức năng chấp thuận.
Nguy cơ không chỉ đến từ sức khỏe
Tác động của Etomidate không chỉ nằm ở những biểu hiện xảy ra ngay sau khi sử dụng. Việc lạm dụng có thể kéo theo nguy cơ hôn mê, suy hô hấp, rối loạn tâm thần và lệ thuộc chất.
Đáng chú ý, tháng 6/2024, Chương trình giám sát kiểm tra ma túy của Sở Y tế công cộng thành phố Philadelphia phát hiện Etomidate trong nguồn cung ma túy bất hợp pháp tại thành phố này. Chất này được phát hiện cùng Fentanyl và Medetomidine.
Đây được xem là lần đầu Etomidate được phát hiện trong nguồn ma túy bất hợp pháp tại Philadelphia và có thể là một trong những trường hợp đầu tiên được ghi nhận tại Mỹ.
Etomidate được đưa vào danh sách chất ma túy và quản lý chặt chẽ
Diễn biến này cho thấy Etomidate không còn là vấn đề giới hạn trong một quốc gia hay một khu vực. Từ châu Á, chất này đã xuất hiện trong nguồn cung ma túy bất hợp pháp tại Mỹ, làm gia tăng mối lo ngại về khả năng lan rộng của hoạt chất.
Trong khoảng 2 năm qua, nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ như Trung Quốc, Hồng Kông (Trung Quốc), Đài Loan (Trung Quốc), Singapore... đã tăng cường các biện pháp kiểm soát. Một số nơi thậm chí điều chỉnh khung xử lý đối với hành vi liên quan đến Etomidate.
Việt Nam cần cảnh giác với tinh dầu trôi nổi
Việt Nam có lợi thế của một quốc gia đi sau trong việc nhận diện nguy cơ từ các sản phẩm chứa Etomidate. Việc tăng cường kiểm soát thành phần tinh dầu, nguồn gốc sản phẩm và hoạt động mua bán qua mạng được xem là những giải pháp quan trọng để hạn chế chất này tiếp cận người trẻ.
Bên cạnh quản lý, công tác truyền thông cũng đóng vai trò quan trọng. Những quảng cáo khiến người sử dụng hiểu rằng thuốc lá điện tử an toàn, không gây nghiện hoặc ít gây hại hơn có thể khiến thanh thiếu niên chủ quan trước những nguy cơ thực tế.
Đặc biệt, các sản phẩm có hình thức giống đồ dùng thông thường, nhiều mùi hương và thiết kế bắt mắt có thể khiến người trẻ khó nhận biết bên trong chứa chất gì.
Theo nội dung bài viết, Etomidate đã được đưa vào danh mục chất ma túy bị cấm tại Việt Nam theo Nghị định 28 của Chính phủ. Vì vậy, bên cạnh nguy cơ sức khỏe, người sử dụng hoặc tham gia mua bán các sản phẩm chứa chất này còn có thể đối mặt với những hậu quả pháp lý nghiêm trọng tùy hành vi và mức độ vi phạm.
Từ 68 trường hợp tử vong trong đợt bùng phát EVALI tại Mỹ đến sự xuất hiện của Etomidate trong các sản phẩm thuốc lá điện tử tại nhiều quốc gia, điểm chung đáng lo ngại là người sử dụng có thể không biết chính xác thứ mình đang đưa vào cơ thể.
Một lọ tinh dầu nhỏ có thể được quảng bá bằng hình ảnh bắt mắt và những mùi hương hấp dẫn, nhưng thành phần bên trong mới quyết định mức độ nguy hiểm. Vì vậy, việc kiểm soát nguồn gốc sản phẩm, nâng cao nhận thức pháp luật và sức khỏe, đồng thời tăng cường sự đồng hành của gia đình và nhà trường là những biện pháp cần thiết để ngăn nguy cơ ma túy núp bóng thuốc lá điện tử tiếp cận giới trẻ.
Nguồn: https://congan.com.vn/vu-an/phong-chong-ma-tuy/bai-2-sat-thu-giau-mat-trong-lo-tinh-dau_196328.html
Hoàng Anh
Theo Tạp chí Sở hữu trí tuệ & Sáng tạo (Đăng: 10:58, 11/08/2026)
