Trước thông tin vaccine Pfizer và Moderna gây ung thư, TS Nguyễn Hồng Vũ đã lên tiếng chia sẻ thông tin đến mọi người.

Ngày 15 tháng 1 năm 2025, báo Văn Hóa đăng tải bài viết với tiêu đề "MXH tràn lan thông tin vaccine Pfizer và Moderna gây ung thư: Chuyên gia chỉ ra 6 sự thật người dân cần biết lúc này!". Nội dung như sau:

Gần đây, các trang mạng đang rần rần lan truyền thông tin những người tiêm vaccine Pfizer và Moderna là “auto” bị ung thư, khiến nhiều người kinh hãi. Theo TS Nguyễn Hồng Vũ (Viện Nghiên cứu ung thư Quốc gia City of Hope, California, Mỹ), nhóm anti vaccine đang xem đây như một “khám phá động trời” và vớ lấy như bảo bối! Người dân thì thi nhau chia sẻ và nơm nớp lo sợ mà chưa kịp suy nghĩ chậm lại một chút.

"Đứng ở góc độ khoa học, bài nghiên cứu "𝑪𝑶𝑽𝑰𝑫 𝒗𝒂𝒄𝒄𝒊𝒏𝒂𝒕𝒊𝒐𝒏 𝒂𝒏𝒅 𝒑𝒐𝒔𝒕-𝒊𝒏𝒇𝒆𝒄𝒕𝒊𝒐𝒏 𝒄𝒂𝒏𝒄𝒆𝒓 𝒔𝒊𝒈𝒏𝒂𝒍𝒔: 𝑬𝒗𝒂𝒍𝒖𝒂𝒕𝒊𝒏𝒈 𝒑𝒂𝒕𝒕𝒆𝒓𝒏𝒔 𝒂𝒏𝒅 𝒑𝒐𝒕𝒆𝒏𝒕𝒊𝒂𝒍 𝒃𝒊𝒐𝒍𝒐𝒈𝒊𝒄𝒂𝒍 𝒎𝒆𝒄𝒉𝒂𝒏𝒊𝒔𝒎𝒔” vừa được đăng trên tạp chí chuyên ngành Oncotarget không phải là một “bằng chứng” tuyên bố rằng vaccine Covid-19 gây ung thư. Cách diễn giải này sai về mặt khoa học và đánh tráo bản chất của nghiên cứu.

1. Đây không phải nghiên cứu chứng minh vaccine gây ung thư

TS Nguyễn Hồng Vũ nhận định, bài báo là một scoping review, tức là tổng hợp các báo cáo ca bệnh rải rác và một số nghiên cứu hồi cứu để phát hiện tín hiệu giả thuyết (hypothesis-generating).

- Phần lớn dữ liệu là case reports/series nhỏ: Loại bằng chứng yếu nhất trong tháp chứng cứ y học.

- Không có thiết kế thử nghiệm, không có nhóm đối chứng chặt chẽ, không có ước tính nguy cơ tuyệt đối hay nguy cơ tương đối ở cấp dân số.

Nói cách khác, bài này không đủ điều kiện để kết luận quan hệ nhân-quả (causality). Chính tác giả cũng nhấn mạnh, các quan sát chỉ là những tín hiệu sớm (early signals) và không cho phép suy luận vaccine gây ung thư.

2. Sau tiêm khác do tiêm

Việc một chẩn đoán ung thư xảy ra sau tiêm vaccine chỉ cho thấy liên hệ về thời gian, không cho thấy nguyên nhân.

Trong bối cảnh hàng tỷ liều vaccine đã được tiêm, việc một số ca ung thư được phát hiện “sau tiêm” là điều chắc chắn sẽ xảy ra về mặt xác suất, ngay cả khi vaccine hoàn toàn không liên quan.

Đại dịch còn làm trì hoãn sàng lọc và điều trị, khiến nhiều ca ung thư bị phát hiện muộn hoặc tiến triển nhanh. Đây là yếu tố nhiễu lớn mà các báo cáo ca bệnh không kiểm soát được.

3. Lệch trong chọn mẫu và thiên lệch công bố

Bản chất các bài báo dạng "case reports" có thiên lệch công bố rất mạnh: Các hiện tượng “lạ” sau tiêm dễ được báo cáo, trong khi hàng triệu ca không có vấn đề gì thì không ai nói tới. Điều này phóng đại cảm giác rủi ro nếu đem ra suy diễn cho cộng đồng.

4. Dữ liệu dân số lớn không ủng hộ luận điệu “vaccine gây ung thư”

TS Nguyễn Hồng Vũ nhận định, trong chính bài tổng quan này, các nghiên cứu hồi cứu quy mô lớn (hàng triệu người) không đưa ra bằng chứng thuyết phục về việc tăng nguy cơ ung thư do vaccine.

Ngoài ra, hàng loạt nghiên cứu độc lập khác ở nhiều quốc gia cho thấy:

- Vaccine làm giảm mạnh số người nhập viện và tử vong do Covid-19 ở bệnh nhân ung thư, giúp duy trì điều trị ung thư, từ đó giảm gánh nặng bệnh tật.

- Một số dữ liệu còn gợi ý vaccine có thể cải thiện đáp ứng miễn dịch ở bệnh nhân dùng liệu pháp miễn dịch (đang tiếp tục được kiểm chứng).

5. Cơ chế sinh học trong bài là giả thuyết, không phải bằng chứng

“Bài Oncotarget có thảo luận các giả thuyết cơ chế (miễn dịch, cytokine, vi môi trường khối u). Đây là đề xuất khoa học để nghiên cứu tiếp, không phải bằng chứng đã chứng minh vaccine gây ung thư ở người”, TS Nguyễn Hồng Vũ khẳng định.

6. Tuyên truyền anti vaccine đang đánh tráo khái niệm khoa học

Cách dùng bài báo này để khẳng định “vaccine gây ung thư” là:

Đánh tráo giữa phát hiện tín hiệu và chứng minh nhân quả.

- Bỏ qua toàn bộ bối cảnh, hạn chế và lời cảnh báo của chính tác giả.

- Chọn lọc bằng chứng và thổi phồng rủi ro.

“Tóm lại, bài báo mới đăng trên Oncotarget không cung cấp bằng chứng cho tuyên bố “vaccine COVID-19 gây ung thư” như các báo mạng nói. Nó chỉ là một tổng quan thăm dò, dùng để đặt câu hỏi nghiên cứu và kêu gọi các nghiên cứu mạnh hơn. Việc trích dẫn bài này cho mục đích tuyên truyền anti vaccine là sai khoa học và gây hiểu lầm lớn cho cộng đồng”, chuyên gia khẳng định. Điều này giống như chúng ta không thể kết luận rằng nước là nguyên nhân gây ung thư chỉ vì những người bị ung thư đều đã từng uống nước.

“Bớt lo sợ vu vơ đi nha các bạn! Không có vaccine thì số người trên Trái Đất này còn không nhiều được như vậy đâu”, TS Nguyễn Hồng Vũ cho hay.

Tạp chí Tri Thức cũng đăng tải bài viết với tiêu đề "Bác sĩ Trương Hữu Khanh: 'Không thể nói vaccine Covid-19 gây ung thư'". Nội dung như sau:

Thông tin cho rằng vaccine Covid-19 có thể liên quan đến ung thư bất ngờ lan truyền mạnh trên mạng xã hội, thu hút sự quan tâm và gây tranh luận trong cộng đồng.

Cụ thể, một số bài đăng dẫn lại nghiên cứu ghi nhận 333 trường hợp ung thư xuất hiện hoặc có diễn tiến nặng hơn sau khi tiêm vaccine Pfizer và Moderna. Từ một số bài viết trích dẫn nghiên cứu khoa học theo cách đơn giản hóa, nhiều nghi vấn được đặt ra về tính an toàn lâu dài của vaccine.

Trao đổi với Tri Thức - Znews, bác sĩ Trương Hữu Khanh, nguyên Trưởng khoa Nhiễm - Thần kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1 TP.HCM, nhấn mạnh: Chừng đó dữ liệu là không đủ để đưa ra kết luận khoa học. Phần lớn các lập luận này dựa trên sự trùng hợp về mặt thời gian, thay vì bằng chứng cho thấy mối liên hệ nhân quả thực sự.

Theo các chuyên gia, phần lớn các lập luận lan truyền trên mạng xã hội hiện nay không đủ chứng cứ khoa học.

Không đủ dữ liệu chứng minh vaccine Covid-19 gây ung thư

Theo bác sĩ Trương Hữu Khanh, mỗi ca ung thư đều gắn với một bối cảnh bệnh lý phức tạp. Người bệnh trước đó có mắc Covid-19 hay không, từng nhiễm biến chủng nào, có bệnh nền gì, việc tầm soát ung thư được thực hiện ra sao, mức độ tuân thủ điều trị như thế nào… tất cả đều là những biến số quan trọng. Nếu chỉ nhìn vào mốc thời gian “sau tiêm vaccine” rồi quy kết ung thư là hệ quả trực tiếp của vaccine thì về mặt khoa học là không thể chấp nhận.

“Không thể nói vaccine Covid-19 gây ung thư được. Trong giai đoạn cao điểm của đại dịch, gần như ai cũng từng nhiễm Covid-19. Vậy có thể nói rằng Covid-19 gây ung thư cho tất cả trường hợp này hay không?”, bác sĩ Khanh phản biện.

Ông nhấn mạnh rằng ung thư vốn là bệnh lý đa yếu tố. Di truyền, môi trường sống, thói quen sinh hoạt, nhiễm trùng mạn tính, tuổi tác… đều có thể góp phần vào quá trình hình thành và tiến triển của bệnh. Việc “đổ lỗi” cho một yếu tố đơn lẻ, đặc biệt là vaccine, là cách tiếp cận đơn giản hóa quá mức một vấn đề y học vốn rất phức tạp.

Bác sĩ Trương Hữu Khanh, nguyên Trưởng khoa Nhiễm - Thần kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1 TP.HCM. Ảnh: Phương Lâm.

Thông tin về vaccine mRNA

Liên quan đến công nghệ mRNA, bác sĩ Khanh cho biết đây không phải là nền tảng được phát triển riêng cho Covid-19. Trước khi đại dịch xảy ra, mRNA đã được nghiên cứu và ứng dụng chủ yếu trong lĩnh vực ung thư, đặc biệt là các chiến lược điều trị và phòng ngừa tái phát. Covid-19 chỉ là bối cảnh khiến khoa học buộc phải đẩy nhanh quá trình ứng dụng công nghệ này vào thực tiễn.

Vaccine mRNA là loại vaccine “tiền kháng nguyên”. Khi được đưa vào cơ thể, mRNA cung cấp thông tin để tế bào tự tạo ra một protein đặc hiệu. Chính protein này đóng vai trò như kháng nguyên, kích thích hệ miễn dịch nhận diện và tạo ra kháng thể bảo vệ. Nguyên lý này không khác về bản chất so với nhiều loại vaccine khác.

Những phản ứng miễn dịch như sưng, đau tại chỗ tiêm hay nổi hạch tạm thời cũng không phải hiện tượng riêng của vaccine mRNA.

Theo bác sĩ Khanh, hầu hết loại vaccine đều có thể gây ra tác dụng phụ ở những mức độ khác nhau. “Với vaccine Covid-19, các phản ứng này đã được ghi nhận, theo dõi và đưa vào khuyến cáo khá rõ ràng, chủ yếu xuất hiện trong thời gian ngắn, thường trong vòng khoảng 90 ngày sau tiêm”, ông nói.

Điều chế vaccine mRNA trong phòng thí nghiệm. Ảnh: BioNTech.

Khi đại dịch Covid-19 bùng phát, vaccine mRNA là một trong số rất ít công nghệ cho phép sản xuất nhanh với quy mô lớn để kịp thời kiểm soát dịch. Quá trình theo dõi sau tiêm trên hàng tỷ người trong nhiều năm đã giúp y học xác định rõ những tác dụng phụ hiếm gặp, và trong danh sách đó không có ung thư. Hiện nay, khi vai trò phòng dịch của vaccine Covid-19 đã giảm, công nghệ mRNA tiếp tục quay về lĩnh vực vốn được kỳ vọng nhiều nhất là ung thư.

Theo bác sĩ Khanh, ứng dụng chính của vaccine mRNA trong ung thư là điều trị cá thể hóa nhằm phòng ngừa tái phát. Khi bệnh nhân đã được xác định loại tế bào ung thư và protein đặc hiệu thúc đẩy sự phát triển của khối u, các nhà khoa học có thể thiết kế vaccine mRNA để kích thích cơ thể tạo kháng thể chống lại chính protein đó. Nhờ vậy, hệ miễn dịch có thể nhận diện và tiêu diệt sớm tế bào ung thư nếu chúng xuất hiện trở lại.

“Đến nay, không có dữ liệu khoa học đáng tin cậy nào cho thấy vaccine mRNA gây ra các ảnh hưởng lâu dài liên quan đến ung thư”, vị chuyên gia nhấn mạnh.

Vì sao con số “333 ca ung thư sau tiêm” không phải bằng chứng khoa học?

Thông tin trích dẫn từ bài nghiên cứu gây tranh cãi: “Các nhà khoa học đã phân tích các ca lâm sàng từ 27 quốc gia và ghi nhận 333 trường hợp ung thư xuất hiện hoặc diễn tiến nặng lên sau khi tiêm vaccine Pfizer và Moderna. Trong một số trường hợp, khối u xuất hiện gần vị trí tiêm”.

Ông Nguyễn Hồng Vũ, tiến sĩ sinh học phân tử hiện làm việc tại Mỹ, cho rằng cách diễn giải nói trên đã đi chệch hoàn toàn khỏi bản chất khoa học của nghiên cứu được trích dẫn. Theo ông Vũ, bài báo mang tên “COVID vaccination and post-infection cancer signals: evaluating patterns and potential biological mechanisms” không phải là một “bằng chứng” không phải nghiên cứu thử nghiệm, cũng không phải công trình nhằm xác lập mối quan hệ nhân - quả. Trái lại, nó là một scoping review - dạng tổng quan thăm dò, được sử dụng để rà soát các báo cáo ca bệnh riêng lẻ và một số nghiên cứu hồi cứu, qua đó tìm kiếm những “tín hiệu sớm” nhằm gợi mở hướng nghiên cứu tiếp theo.

Điều quan trọng nằm ở chỗ phần lớn dữ liệu trong bài đến từ các báo cáo ca bệnh hoặc chuỗi ca nhỏ, vốn được xếp ở mức thấp nhất trong tháp chứng cứ y học. Nghiên cứu không có nhóm đối chứng chặt chẽ, không đưa ra ước tính nguy cơ tuyệt đối hay nguy cơ tương đối trên quy mô dân số. Với cấu trúc như vậy, việc rút ra kết luận về mối quan hệ nhân - quả là điều không thể.

“Chính tác giả cũng nhấn mạnh: các quan sát chỉ là những tín hiệu sớm và không cho phép suy luận vaccine gây ung thư”, TS Vũ nhấn mạnh.

Đáng chú ý, đại dịch Covid-19 còn tạo ra một yếu tố nhiễu lớn khác là sự gián đoạn trong sàng lọc và điều trị ung thư Ảnh: Freepik.

Một điểm then chốt khác thường bị bỏ qua trong các bài viết lan truyền trên mạng xã hội là sự khác biệt giữa “xảy ra sau tiêm” và “xảy ra do tiêm”. Việc một chẩn đoán ung thư được phát hiện sau thời điểm tiêm vaccine chỉ phản ánh mối liên hệ về mặt thời gian, chứ không nói lên nguyên nhân. Trong bối cảnh hàng tỷ liều vaccine Covid-19 đã được tiêm trên toàn cầu, xác suất xuất hiện những trường hợp ung thư “sau tiêm” là điều chắc chắn, ngay cả khi vaccine hoàn toàn không liên quan.

Đáng chú ý, đại dịch Covid-19 còn tạo ra một yếu tố nhiễu lớn khác là sự gián đoạn trong sàng lọc và điều trị ung thư. Nhiều bệnh nhân bị chậm chẩn đoán, bỏ lỡ thời điểm can thiệp sớm, khiến bệnh được phát hiện ở giai đoạn muộn hoặc diễn tiến nhanh hơn. “Đây là yếu tố nhiễu lớn mà các báo cáo ca bệnh không kiểm soát được”, ông nói.

Theo ông Vũ, bản chất của các bài báo dạng ca bệnh cũng đi kèm thiên lệch công bố rất mạnh. Những trường hợp hiếm gặp, diễn biến “bất thường” sau tiêm vaccine dễ được chú ý và đăng tải, trong khi hàng triệu người tiêm vaccine không gặp vấn đề gì thì không trở thành đề tài nghiên cứu.

“Chúng ta không thể kết luận nước là nguyên nhân gây ung thư chỉ vì tất cả bệnh nhân ung thư đều từng uống nước”, ông ví von.