Căn bệnh nguy hiểm hơn Ebola, không chứa vật chất di truyền nhưng có thể khiến người nhiễm bệnh tử vong trong những cơn cười không dứt

Không phải vi khuẩn, cũng chẳng phải virus, prion chỉ là một loại protein có cấu trúc bất thường. Thế nhưng, nó có thể phá hủy hệ thần kinh, khiến người nhiễm bệnh run rẩy, mất trí nhớ, bật cười vô thức và cuối cùng tử vong. Câu chuyện về kuru hé lộ một trong những bí ẩn đáng sợ của sinh học.

Kuru từng hoành hành trong cộng đồng người Fore tại Papua New Guinea, khiến hàng trăm người tử vong mỗi năm vào thời kỳ dịch bệnh nghiêm trọng. Căn bệnh đặc biệt này có liên quan đến prion – một loại protein bất thường không chứa DNA hay RNA nhưng vẫn có khả năng gây tổn thương nghiêm trọng cho hệ thần kinh.

Trong lịch sử, nhân loại từng phải đối mặt với nhiều dịch bệnh nguy hiểm như dịch hạch, đậu mùa hay Ebola. Dù y học hiện đại đã kiểm soát được không ít căn bệnh từng được xem là mối đe dọa lớn, một số tác nhân gây bệnh vẫn đặt ra những thách thức đặc biệt đối với giới khoa học.

Bí ẩn căn bệnh nguy hiểm hơn Ebola, không chứa vật chất di truyền nhưng có thể khiến người nhiễm bệnh chết trong những cơn cười điên dại - Ảnh 1.

Prion là một trong số đó. Đây là loại protein có cấu trúc bất thường, không mang vật chất di truyền nhưng có khả năng gây ra những tổn thương nghiêm trọng trong hệ thần kinh. Câu chuyện về tác nhân này gắn liền với kuru, căn bệnh bí ẩn từng xuất hiện trong cộng đồng người Fore ở Papua New Guinea, thuộc khu vực châu Đại Dương.

Vào những năm 1950, nhiều thành viên cộng đồng Fore bắt đầu xuất hiện các triệu chứng như đau đầu, đau khớp và run rẩy không kiểm soát. Người dân địa phương gọi căn bệnh là kuru, mang ý nghĩa run rẩy vì sợ hãi.

Khi bệnh tiến triển, người mắc dần mất khả năng vận động, gặp khó khăn trong đi lại, lời nói trở nên không rõ ràng và trí nhớ suy giảm nghiêm trọng. Ở giai đoạn nặng, một số người có thể bất ngờ vung tay, múa chân hoặc bật cười bất thường mà không rõ nguyên nhân.

Bệnh nhân cuối cùng mất dần khả năng kiểm soát cơ thể và tử vong. Có thời điểm, số người trong cộng đồng Fore chết vì kuru lên tới hơn 200 người mỗi năm.

Ban đầu, các nhà nghiên cứu nghi ngờ kuru là bệnh di truyền. Tuy nhiên, nhà khoa học Carleton Gajdusek đưa ra giả thuyết rằng căn bệnh có thể do một tác nhân truyền nhiễm gây ra.

Nghi lễ tang ma hé lộ con đường lây truyền

Giữa thập niên 1950, Carleton Gajdusek đến Papua New Guinea để nghiên cứu về kuru. Ông lần lượt xem xét các khả năng liên quan đến vi sinh vật, virus và độc tố, đồng thời khảo sát thức ăn, nguồn nước cũng như môi trường sinh sống của người Fore. Dù vậy, những nghiên cứu ban đầu chưa giúp xác định được nguyên nhân gây bệnh.

Bước ngoặt xuất hiện sau khi một vị trưởng lão trong cộng đồng qua đời vì kuru. Trong nghi lễ tưởng niệm, Gajdusek chứng kiến người thân của người quá cố lấy mô não và chia cho những người tham dự.

Tập tục này khiến nhà khoa học chú ý đến khả năng kuru có thể lây truyền thông qua việc tiếp xúc hoặc ăn mô của người đã nhiễm bệnh.

Gajdusek sau đó mang mẫu mô não về phòng thí nghiệm, nghiền nhỏ và tiến hành nhiều xét nghiệm. Tuy nhiên, ông vẫn không phát hiện được những tác nhân gây bệnh quen thuộc như virus hay vi khuẩn.

Để kiểm tra giả thuyết, ông tiến hành thí nghiệm trên động vật. Các thành phần protein được chiết xuất từ não của người mắc kuru được đưa vào não một con khỉ. Sau một thời gian, con vật xuất hiện những biểu hiện tương tự căn bệnh ở người. Trong khi đó, mẫu protein được xử lý bằng enzyme phân giải protein lại không gây ra phản ứng tương tự.

Kết quả này củng cố nhận định rằng tác nhân liên quan đến kuru có bản chất protein và có khả năng truyền bệnh. Những nghiên cứu tiếp theo đã góp phần mở ra hướng tìm hiểu về một nhóm tác nhân gây bệnh khác biệt so với các loại virus, vi khuẩn từng được biết đến.

Bí ẩn căn bệnh nguy hiểm hơn Ebola, không chứa vật chất di truyền nhưng có thể khiến người nhiễm bệnh chết trong những cơn cười điên dại - Ảnh 2.

Prion: Protein bất thường có khả năng làm biến đổi protein bình thường

Năm 1982, nhà hóa sinh người Mỹ Stanley Prusiner phát hiện một tác nhân gây bệnh có bản chất protein và đặt tên là prion. Khác với virus hay vi khuẩn, prion không chứa DNA hoặc RNA. Điểm đặc biệt của loại protein này là khả năng gây bệnh bằng cách làm lan truyền trạng thái cấu trúc bất thường trong cơ thể vật chủ.

Các nhà khoa học phát hiện trong cơ thể người vốn tồn tại một loại protein bình thường có cấu trúc tương tự prion, được gọi là PrPc. Sự khác biệt giữa chúng chủ yếu nằm ở cách các phân tử protein gấp cuộn trong không gian.

Khi xuất hiện, prion có thể tương tác với protein bình thường và khiến chúng chuyển sang cấu trúc bất thường tương tự. Những protein đã biến đổi tiếp tục kết tụ thành các sợi, tích tụ trong tế bào thần kinh trung ương, từ đó gây tổn thương hệ thần kinh.

Bí ẩn căn bệnh nguy hiểm hơn Ebola, không chứa vật chất di truyền nhưng có thể khiến người nhiễm bệnh chết trong những cơn cười điên dại - Ảnh 3.

Cơ chế này giúp lý giải vì sao một tác nhân không mang DNA hay RNA vẫn có thể gây ra bệnh lý nghiêm trọng. Tuy nhiên, các chi tiết cụ thể về quá trình biến đổi cấu trúc và tích tụ protein vẫn đang được giới khoa học tiếp tục nghiên cứu.

Một đặc điểm đáng chú ý khác của prion là khả năng chống chịu cao trước nhiều tác nhân vật lý và hóa học. Tia cực tím, bức xạ ion hóa, nhiệt độ cao cùng các hóa chất thông thường đều khó có thể phá hủy hoàn toàn cấu trúc của chúng. Đặc tính này khiến việc kiểm soát nguy cơ lây nhiễm liên quan đến prion trở nên phức tạp hơn.

Bí ẩn căn bệnh nguy hiểm hơn Ebola, không chứa vật chất di truyền nhưng có thể khiến người nhiễm bệnh chết trong những cơn cười điên dại - Ảnh 5.

Từ kuru đến bệnh bò điên

Ngoài kuru, prion còn liên quan đến nhiều bệnh lý ở động vật có vú, trong đó có bệnh ngứa ở cừu, bệnh bò điên và bệnh Creutzfeldt-Jakob ở người.

Một trong những con đường lây truyền đáng chú ý là tiêu thụ mô của cá thể đã nhiễm bệnh. Trường hợp người Fore chia sẻ mô não của người quá cố trong nghi lễ tang ma là ví dụ điển hình về việc một tập tục văn hóa có thể vô tình tạo điều kiện cho tác nhân gây bệnh lan rộng trong cộng đồng.

Bí ẩn căn bệnh nguy hiểm hơn Ebola, không chứa vật chất di truyền nhưng có thể khiến người nhiễm bệnh chết trong những cơn cười điên dại - Ảnh 7.

Năm 1996, dịch bệnh bò điên bùng phát tại Anh, khiến hàng nghìn con bò mắc bệnh và chết. Nguyên nhân được cho là có liên quan đến việc sử dụng bột xương bò trong thức ăn chăn nuôi, tạo điều kiện để prion lây truyền giữa các cá thể.

Đáng chú ý, một số nghiên cứu sau này phát hiện những phụ nữ thuộc cộng đồng Fore từng tiếp xúc với mô người nhưng vẫn khỏe mạnh mang các biến thể gene có khả năng chống chịu prion. Những phát hiện tương tự ở các quần thể khác gợi mở khả năng chọn lọc tự nhiên đã góp phần duy trì các biến thể gene có lợi trong quá trình tiến hóa của con người.

Từ đó, các nhà khoa học đặt ra giả thuyết rằng tổ tiên loài người có thể từng phải đối mặt với những tác nhân gây bệnh dạng prion trong thời gian dài. Hành vi ăn thịt đồng loại cũng được cho là có thể từng phổ biến hơn so với hình dung thông thường về lịch sử loài người.

Bí ẩn căn bệnh nguy hiểm hơn Ebola, không chứa vật chất di truyền nhưng có thể khiến người nhiễm bệnh chết trong những cơn cười điên dại - Ảnh 8.

Ngày nay, tập tục này không còn xuất hiện trong đời sống thông thường của con người. Phản ứng ghê sợ trước hành vi ăn thịt đồng loại cũng có thể được nhìn nhận như một phần của hệ thống cảnh giác sinh học hình thành qua quá trình tiến hóa.

Câu chuyện về kuru và prion cho thấy tác nhân gây bệnh không nhất thiết phải là một sinh vật mang vật chất di truyền hay có cấu trúc phức tạp. Đôi khi, chỉ một loại protein với cấu trúc bất thường cũng có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng, để lại dấu ấn đáng chú ý trong lịch sử y học và quá trình tiến hóa của nhân loại.

Mai Linh

Theo Tạp chí Sở hữu trí tuệ & Sáng tạo (Đăng: 18/11/2026 | 10:17)